PDF FORMATINDA OKUYUN: Eski Hükümlünün İstihdamı (4857 S. İş K. m. 30)

 A. Genel Olarak

Hükümlünün topluma yeniden kazandırılması süreci, infaz kurumuna girmesiyle başlayıp salıverilmesi sonrasına dek devam eder (Şahin, ’01, 1). Sosyal dışlanmaya maruz kalan eski (“sabıkalı”) hükümlülerin, toplumla bütünleşmeleri ve suç tekrarlarının önlenmesi, istihdamlarıyla doğrudan ilgilidir (Koçak-Altun, ’10, 97). Ülkemizdeki hükümlü sayısının genel nüfusa oranı oldukça yüksektir. İş dünyasında başkalarına bağımlı, statü kaygısı taşıyan atıl bir kitlenin oluşması çeşitli nedenlere bağlıdır. Bir kere, bu nüfusun önemli kısmının istihdam edilebilirlik düzeylerinin (eğitim ve iş tecrübelerinin) yetersiz olması bunda etkilidir (Durmaz, ’19, 184-185). Diğer taraftan, işgücü piyasasında işverenlerin genellikle beden ve cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ile yüz kızartıcı suçlardan hükümlü olanlara yönelik isteksizlikleri, onları çalışma hayatında dezavantajlı konuma itmekte ve istihdamlarını olumsuz etkilemektedir (İslamoğlu-Yıldırımalp, ’20, 392). İstatistikler, uygulanan sosyal politikalar ve koruyucu hükümlerin yeterli gelmediğini, 25.5.’08 tarihinde özel sektör için eski hükümlü çalıştırma zorunluluğunun kaldırılmasının, işsiz kitledeki artışı daha da tetiklediğini ortaya koymaktadır. Bu da, eski hükümlülerin diğer bireylere nazaran yüzleştikleri iş hayatında var oluş mücadelesi verirken, iki kat daha çaba göstermelerine yol açmaktadır. Dolayısıyla işvereni gönüllü olarak eski hükümlü istihdamına teşvik edici destekler (vergi indirimi gibi) sağlanarak, eski hükümlünün ekonomik bağımsızlık elde etmesi ve kendi kendine yeter hâle gelmesi temin edilmelidir (Brown, ’11, 339; Göçoğlu, ’15, 860).

5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun (İK) m. 90/1 ve BM Mahpuslara Muameleye Dair Asgari Standart Kurullar (SAK) m. 80/1’e göre, hükümlünün salıverildikten sonraki geleceğini düzenlemeyi düşünmesini sağlayıcı tedbirler alınır ve toplumla uyumu ile ailesinin çıkarları için bu konularda hizmet veren resmî ve özel kuruluş veya kişilerle ilişki kurması doğrultusunda katkı ve yardımda bulunulur. İK m. 91/1’e göre, hükümlü, salıverildiğinde iş bulması veya kendi işini kurması yönünde özendirilir; bu konuda gönüllü kişi ve kuruluşlar ile resmî kurumlarla işbirliği yapılır. İK m. 102/1-2 ve SAK m. 81/1-3’e göre, hükümlünün kurumdan salıverilmesinden önce veya sonra kişisel zorluklarını aşması, iyileştirilmesi ve dışarıdaki yaşama uyumunu sağlamak amacıyla ilgili bakanlıklar, kamu kurum ve kuruluşları ile kamu tüzel kişileri görev alanlarına giren konularda gerekli desteği ve hizmeti vermekle yükümlüdürler; bu konuda gönüllü kişi, kurum ve kuruluşlardan yardım alınabilir. Eski hükümlülerin istihdamına ilişkin pozitif düzenlemelerin belli başlıları arasında; 4857 sayılı İş Kanunu (İş K) m. 30, 854 sayılı Deniz İş Kanunu m. 13 ve 14, 9.8.’09 tarihli Kamu Kurum ve Kuruluşlarına İşçi Alınmasında Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik (KKİAUEY), 25.4.’09 tarihli Yurtiçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmelik (YİYHY), 19.9.’09 tarihli Kamu Kurum ve Kuruluşlarına Eski Hükümlü veya Terörle Mücadelede Malul sayılmayacak Şekilde Yaralananların İşçi Olarak Alınmasında Uygulanacak Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik (Eski Hük. Yön.) ve İŞKUR Engelli, Eski Hükümlü ve Terörle Mücadelede Malul Sayılmayacak Şekilde Yaralananların İstihdamı Hakkında Genelge (İŞKİR – ‘20/4 s. Gen.) yer almaktadır.

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m. 48 uyarınca devlet memuru olarak atanabilmenin şartlarından biri, Türk Ceza Kanunu (TCK) m. 53’te belirtilen süreler geçmiş olsa bile; kasten işlenen bir suçtan dolayı 1 yıl veya daha fazla süreyle hapis cezasına ya da affa uğramış olsa bile devletin güvenliğine karşı suçlar, Anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar, zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama veya kaçakçılık suçlarından mahkûm olmamaktır. Bu suçlar dışında hüküm giyenler, diğer şartlar da mevcutsa kamu personeli olarak göreve başlamayabilmektedir. Bununla birlikte, bazı suçlardan hüküm giyenlerin eski hükümlü olarak kamu kurum ve kuruluşlarında işçi olarak zorunlu istihdam edilmeleri olanağı getirilmiştir.

B. Eski Hükümlü Çalıştırma Yükümlülüğünün Koşulları

  1. Eski Hükümlü Yönünden Koşullar

a) Eski Hükümlü Olma

İşlediği bir suçtan ötürü hakkında kesinleşen bir hükmün infaza elverişli hale gelmesi, kişiye “hükümlü” sıfatı kazandırır. Doktrinde genellikle söylenilenin aksine, kesinleşmiş cezasını tamamlayarak veya en azından İK m. 105/A uyarınca denetimli serbestliğe (DS) ayrılma aşamasına gelerek infaz kurumundan çıkmış kişi ise “eski hükümlü(ex-offender) olarak ifade edilebilir. Eski hükümlülükte, DS’ye ayrılma ve şartlı tahliye (ŞT) edilme hâllerinde hükümlülük vasfı ortadan kalkmamakta, bihakkın tahliye tarihi (BTT) dolduğunda kalkmaktadır. İş K. m. 30 hükmünden yararlanabilmek için gerekli koşullardan ilki, eski hükümlü olmadır. İş K.’da eski hükümlü ibaresi tanımlanmamış, tarif düzenleyici işlemlere bırakılmıştır. Eski Hük. Yön. m. 4/1-a hükmü şöyledir;

“Eski hükümlü, affa uğramış olsa bile Devletin güvenliğine karşı suçlar, anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar, millî savunmaya karşı suçlar, Devlet sırlarına karşı suçlar ve casusluk, cinsel saldırı veya çocuğun cinsel istismarı suçlarından mahkûm olmamak şartıyla; kasten işlenen bir suçtan dolayı 1 yıl veya daha fazla süreyle hapis cezası alan ya da ceza süresine bakılmaksızın zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama veya kaçakçılık suçlarından hüküm giyenlerden cezasını tamamlayanlar, cezası ertelenenler, koşullu salıverilenler, denetimli serbestlikten yararlananlardan eski hükümlü belgesi ile durumlarını belgelendirenleri ifade eder”.

Söz konusu tanım, YİYHY m. 3/1-a’daki tarife göre daha açıklayıcı ve kapsayıcıdır. Düzenleme, kimlerin eski hükümlü sayılacaklarını sınırlı olarak saymak suretiyle açıklığa kavuşturmakla birlikte, bazı hususları belirsiz bırakmak bakımından sorunludur. Buna göre;

— Affa uğramış olsa bile “devletin güvenliğine karşı suçlar” (TCK m. 302 ilâ 308), “anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar” (TCK m. 309 ilâ 316), “milli savunmaya karşı suçlar” (TCK m. 317 ilâ 325), “devlet sırlarına karşı suçlar ve casusluk” (TCK m. 326 ilâ 339) ile “cinsel saldırı” (TCK m. 102) veya “çocuğun cinsel istismarı” (TCK m. 103) suçlarından mahkûm olanlar, cezalarının türü ile miktarı ne olursa olsun eski hükümlü sayılmaz. Ör. TCK m. 314 kapsamında silahlı örgüte üye olma suçundan 5 yıl hüküm giymiş ve cezası infaz edilmiş, ayrıca TCK m. 141 kapsamında hırsızlık suçundan 2 yıl hüküm giymiş ve cezası infaz edilmiş kişi, hüküm giydiği ikinci suç (hırsızlık) nedeniyle eski hükümlü olma koşulunu sağlamasına rağmen, ilk hüküm giydiği suç (silahlı terör örgütüne üye olmak) “anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar” arasında yer aldığından eski hükümlü kabul edilemez (Eski Hük. Yön. m. 4/1-a; İŞKUR- ’20/4 s. Gen. m. 6/1).

Kasten işlediği bir suçtan dolayı “1 yıl veya daha fazla süreyle hapis” cezası alan ya da ceza süresine bakılmaksızın;zimmet” (TCK m. 247), “irtikap” (TCK m. 250), “rüşvet” (TCK m. 252), “hırsızlık” (TCK m. 141 ilâ 147), “dolandırıcılık” (TCK m. 157 ilâ 158), “sahtecilik” (TCK m. 197 ilâ 207), “güveni kötüye kullanma” (TCK m. 155), “hileli iflas” (TCK m. 161), “ihaleye fesat karıştırma” (TCK m. 235), “edimin ifasına fesat karıştırma” (TCK m. 236), “suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama” (TCK m. 282) veya “kaçakçılık” (5607 s. K. m. 3) suçlarından hüküm giyenler eski hükümlü sayılır (Eski Hük. Yön. m. 4/1-a). Ör. TCK m. 228’de tanımlanan kumar oynanması için yer ve imkân sağlamaktan 1 yıl hüküm giymiş ve cezası infaz edilmiş kişi eski hükümlü kapsamındayken, aynı suçtan 10 ay hüküm giymiş ve cezası infaz edilmiş kişi, ceza süresi 1 yıldan az olduğu için eski hükümlü kapsamına girmez. Keza TCK m. 141 uyarınca hırsızlık suçundan 10 ay hüküm giymiş ve cezası infaz edilmiş kişi, aldığı ceza 1 yıldan az olmasına rağmen suçu sınırlı olarak sayılan istisna suçlar arasında yer aldığından, ceza süresine bakılmaksızın eski hükümlü kabul edilir (İŞKUR- ’20/4 s. Gen. m. 6/3).

— Kişinin eski hükümlü sayılabilmesi için, cezasının infazının “tamamlaması” (BTT’nin dolması), cezasının “ertelenmesi” (TCK m. 51), “koşullu salıverilmesi” (İK m. 107) veya “DS’den yararlanması” (İK m. 105/A) gerekir (Eski Hük. Yön. m. 4/1-a). Demek oluyor ki, verilen hapis cezasının TCK m. 51 uyarınca ertelenmiş olması yahut hapis cezasının infazı sırasında DS’ye ayrılması, kişinin eski hükümlü sayılmasını engellemez.

— İŞKUR- ’20/4 s. Gen. m. 6/5’e göre, kısa süreli hapis cezası TCK m. 50/1-a uyarınca “adli para cezasına (apc) çevrilenler” veya haklarında TCK m. 52 gereğince doğrudan apc tayin edilenler, aranan diğer koşulları da taşımaları kaydıyla eski hükümlü sayılır. TCK m. 50/5 uyarınca uygulamada asıl mahkûmiyet apc olduğundan, Genelge ile getirilen bu hükmün üst normlara aykırı olduğunda tereddüt edilmemelidir.

— Kişi, kasten işlediği farklı suçlardan dolayı 1 yılın altında almış olduğu hapis cezalarının toplamı” 1 yılı aşsa dahi, eski hükümlü niteliği taşımaz. Ör. TCK m. 228 gereğince kumar oynanması için yer ve imkân sağlamaktan 10 ay ve TCK m. 232 uyarınca kötü muameleden 8 ay hüküm giymiş ve cezası infaz edilmiş kişi, kasten işlediği tek suç 1 yılı doldurmadığı için eski hükümlü kabul edilmez (İŞKUR- ’20/4 s. Gen. m. 6/6).

— Haklarında “müebbet hapis cezası” verilmesine rağmen tahliye edilen kişinin ceza süresi, karar tarihinden BTT’ye kadar geçen süre, BTT’si bilinmiyorsa karar tarihinden ŞT edildiği ya da DS’ye ayrıldığı tarihe kadar geçen süre esas alınarak hesaplanır. Ör. TCK m. 95 uyarınca işkence suçundan müebbet hapse mahkûm olmuş ancak DS’ye ayrılmış kişi eski hükümlü sayılır (İŞKUR- ’20/4 s. Gen. m. 6/11).

— “Taksirle” (basit veya bilinçli taksir) 1 yıldan fazla hapis cezası alanlar eski hükümlü kapsamında değildir. Ör. TCK m. 85’te tanımlanan taksirle öldürme veya m. 89’ta tarif edilen kasten yaralama suçlarından birini işleyen hükümlü 2 yıl hapisle cezalandırılmış ve bu cezasının infazı sırasında DS’ye ayrılmışsa, eski hükümlü belgesi alamaz (İŞKUR- ’20/4 s. Gen. m. 6/7).

— “Genel af” hükümlülüğü ortadan kaldırmakla (TCK m. 65/1) birlikte, amaca uygun yorumdan hareketle, cezası genel affa uğramış kişi eski hükümlü sayılmalıdır (Aynı yönde: Arıcı, ’82, 530; Sümer, ’89, 35; Aksi yönde: Bedük, ’10, 65). Eski hükümlülük “özel af” yönünden özellik göstermez. Zira özel af, cezaya bağlı sonuçları etkilemez (TCK m. 65/3).

— Haklarında “tekerrür” (TCK m. 58) yahut “ikinci defa tekerrür” (İK m. 108/3) hükümlerinin uygulanması, kişinin eski hükümlü sayılmasına engel değildir.

— Haklarında “hükmün açıklanmasının geri bırakılması” (HAGB), “ceza verilmesine yer olmadığı” (CVYO), “davanın düşmesi” veya “beraat” kararı verilen kişiler eski hükümlü kategorisine girmez (İŞKUR- ’20/4 s. Gen. m. 6/8). “Disiplin cezası” veya “idari para cezasıyla” tecziye edilenler de aynı niteliktedir.

— Süresi ne denli uzun olursa olsun, henüz yargılaması devam etmekteyken tutukluluktan tahliye edilenler eski hükümlü değildir (Erz. BİM. 1. D, 22.4.21, 20/409, 21/808).

— Yurtiçinde İşe Yerleştirme Hizmetleri Hakkında Yönetmeliğin (R. G: 25.4.’09/ 27210) yürürlüğe girmesinden önce 6 ay ve 1 yıl arasında işlenen bir suçtan hüküm giyenlerden eski hükümlü statüsünde İŞKUR’a kaydı yapılmış kişilerin eski hükümlü statüsü devam eder (İŞKUR- ’20/4 s. Gen. m. 6/9).

b) Eski Hükümlülüğün Belgelendirilmesi

İŞKUR’a, eski hükümlü statüsünde kayıt olmak isteyen iş arayanların, Adalet Bakanlığı’nın ilgili birimlerinden (Cumhuriyet başsavcılığı) eski hükümlü olduklarına ilişkin belgeyi almaları gerekir (Eski Hük. Yön. m. 4/1-a; İŞKUR- ’20/4 s. Gen. m. 6/1). Bunlar; Eski Hükümlü Belgesi”, “Tahliye Edilen Eski Hükümlüye Ait Durum Bildirim Formu”, “Yerine Getirme Fişi”, “Adli Sicil Arşiv Belgesi”, “Mahkeme Kararı”, “Memnu Hakların İadesi Kararı”, “Müddetname” (Denetimli Serbestlik Belgesi), “Şartlı Tahliye Belgesi vb. belgelerdir (İŞKUR- ’20/4 s. Gen. m. 6/10).

  1. İşveren Yönünden Koşullar

a) İstihdamla Yükümlü Olmak

aa) İstihdamla Yükümlü Kamu Sektörü İşyerleri

Bugün için eski hükümlülere ilişkin istihdam zorunluluğu özel sektör işyerleri değil, sadece kamu kurum ve kuruluşları için söz konusudur. Eski hükümlülerin geçici veya sürekli olarak çalıştırılabilecekleri kamu kurum ve kuruluşları Eski Hük. Yön. m. 2/1’de sayılmıştır. Bunlar;

5018 s. Kamu Malî Yönetimi ve Kontrol Kanunu’na (KMYKK) ekli (I) sayılı cetvelde yer alan genel bütçe kapsamındaki kamu idareleri (TBMM, CB, AYM, YRG, DNŞ, SYŞ, TÜM BAKANLIKLAR, MGK, MİT, JGK, SAHİLGÜVENLİK, EGM, DİB, DPT, HM, DTM, ABGS, YDK, DPB, ÖZİ, TÜİK, GİB, DSİ, KGM, TKGM, DMİ, TRGM, PİGM, BYEGM, SYDGM, SHÇEK, ASAGM, KSGM),

5018 s. KMYKK’ye ekli (II) sayılı cetvelde yer alan özel bütçeli idareler (YÖK, ÖSYM, tüm Devlet Ünv’leri, GYT, İYTE, SSB, AKDTYK, TODAİE, TÜBİTAK, TÜBA, TAA, KYK, GSGM, DTGM, DOBGM, OGM, VGM, HSSGM, EİEİ, MTA, SHGM, TÜRKAK, TSE, MPM, TÜRKPATENT, BOREN, TAEK, KOSGEB, İGEME, TİKA,  GAP, ÖİB, KDK, MYK, İŞYURTLARI),

5018 s. KMYKK’ye ekli (III) sayılı cetvelde yer alan “düzenleyici” ve “denetleyici kurumlar” (RTÜK, BTK, SPK, BDDK, EPDK, KİK, RK, TAPDK),

5018 s. KMYKK’ye ekli (IV) sayılı cetvelde yer alan SGK, İŞKUR ile bunlara bağlı “döner sermayeli kuruluşlar”, kanunlarla kurulan “fonlar” ve “kefalet sandıkları”, özel kanunlarla kurulan kuruluş ve teşekküller ile hizmetlerini genel bütçenin transfer tertiplerinden yardım alarak yürüten kamu kurum ve kuruluşları,

İştirakler hariç olmak üzere, “KİT’ler” ve “bağlı ortaklıkları” ile “müesseseleri”, 4046 s. Özelleştirme Uygulamaları Hakkında Kanun (ÖUHK) çerçevesinde özelleştirme kapsamında veya programında bulunan kuruluşlardan “sermayesinin % 50’sinden fazlası kamuya ait olanlar” ile 406 s. Telgraf ve Telefon Kanunu ile kurulmuş ve sermayesinin tamamı “Hazineye ait kuruluşlar”,

İl özel idareleri”, “belediyeler”, bunların kurdukları veya üye oldukları “mahallî idare birlikleri” ile “bağlı kuruluşları”, “müessese” ve “işletmeleri”,

Diğer kamu kurum ve kuruluşları”dır.

bb) İstihdamla Yükümlü Olmayan Kamu Sektörü İşyerleri

Eski hükümlülerin, kamuya ait işyerlerinde çalıştırılmaları esastır. Ancak kamu güvenliği ile ilgili hizmet üreten işyerleri yönünden bu kurala istisna getirilmiştir (İş K. m. 30/son). Eski Hük. Yön. m. 2/2 ve İŞKUR- ’20/4 s. Gen. m. 8/2’de iş kanunlarındaki yükümlülükleri saklı kalmak kaydıyla, aşağıda zikredilen kurum ve kuruluşlar eski hükümlü işçi çalıştırma uygulaması dışında tutulmuştur. Bunlar;

F. 1 bent (b) hariç olmak üzere kamu kurum ve kuruluşlarının, il özel idarelerinin, belediyelerin ve bunların kurdukları veya üye oldukları “mahallî idare birlikleri” ile “bağlı kuruluşlarının 6102 s. Türk Ticaret Kanunu (TTK) hükümlerine göre kurdukları şirketler” ile “kooperatifler”,

“Bankalar” (Ziraat Bankası, Halk Bank ve Emlak Bankası), “borsalar” ve bunların “müessese”, “teşebbüs”, “işletme” ve “iştirakleri”,

3294 s. Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışmayı Teşvik Kanunu’na (SYDTK) göre kurulan “sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakıfları”dır.

Ancak, bu kapsamdaki işçi alım ilanlarının İŞKUR’a bildirilmesi zorunludur. Bu ilanlar, İŞKUR’un internet sitesinde ve ilgili kamu kurum ve kuruluşunca uygun görülen iletişim araçları ile kamuoyuna duyurulur. Kamu kurum ve kuruluşları, işçi alımının adil ve şeffaf bir şekilde yapılmasını sağlayacak diğer tedbirleri de alır. Ne ver ki, özellikle belediyelerce TTK’ye göre işletilen şirketlerin hacimsel büyüklüğü dikkate alındığında, bu işyerlerinin kapsam dışında tutulması, eski hükümlü istihdamının uygulama alanını oldukça daraltmaktadır.

b) Belli Sayıda İşçi Çalıştırmak

Anayasa (AY) m. 49/1’deki koruyucu hüküm nedeniyle özellikle dezavantajlı konumları dikkate alınarak eski hükümlülerin belli koşullarda istihdamına yönelik düzenlemelere gidilmiştir. Her işveren için eski hükümlü çalıştırma mecburiyeti yoktur. 4857 s. İş K. m. 30/1’de 5763 s. K. ile yapılan değişiklikle, işveren üzerindeki zorlayıcı baskıyı azaltarak kayıt dışı istihdamın önüne geçileceği gerekçesiyle özel sektöre ait iş yerlerinde eski hükümlü çalıştırılma zorunluluğuna son verilmiş, yalnızca kamu işverenlerine, “50” (tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde 51) veya daha fazla işçi çalıştırdıkları kamu kurum ve kuruluşlarında (kamu işyerlerinde) % 2 oranında eski hükümlü işçiyi beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırma yükümlülüğü kabul edilmiştir. Buna göre, özel sektör aktörleri için eski hükümlü çalıştırmak artık bir zorunluluk değil, tercihtir.

Söz konusu sayının belirlenmesinde işverenin çalıştırdığı tüm kişiler değil, sadece işçi kavramına girenler esas alınır (Manav, ’06, 144-145). İş yerinde çalışan memurlar, sözleşmeli personel ve geçici personeller bu sayıya dâhil değildir (Gündüz-Çebi Buğdaycı, ’21, 223). Aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri bulunan işverenin, bu kapsamda çalıştırmakla yükümlü olduğu işçi sayısı, il genelindeki toplam işçi sayısına göre hesaplanır (İş K. m. 30/1). Zorunlu çalıştırılacak işçi sayılarının tespitinde, belirli veya belirsiz süreli iş sözleşmesine göre çalıştırılan tüm işçiler esas alınır. Kısmi süreli iş sözleşmesine göre çalışanlar, çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürülür ve işyerindeki tam süreli çalışan işçi sayısına ilave edilir. İşyerinde kısmi süreli olarak çalıştırılan eski hükümlü işçi bulunması halinde, bunlar da çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürülür ve toplam işçi sayısından düşülür. Oranın hesaplanmasında yarıma kadar kesirler dikkate alınmaz. Yarım ve daha fazla olan kesirler tama dönüştürülür (İş K. m. 30/2; İŞKUR- ’20/4 s. Gen. m. 9/1). Niteliği itibarıyla 30 işgününden fazla devam eden işlerde aynı gerçek veya tüzel kişi yahut tüzel kişiliği olmayan kurum ve kuruluşlarda çalışan tüm işçiler kontenjan hesaplamasına dâhil edilir (İŞKUR- ’20/4 s. Gen. m. 9/3). Eksi hükümlü çalıştırma zorunluluğu, asgari sayının üstünde işçi çalıştıran işyerlerinde ve sadece işçi alımları bakımından geçerlidir. Asgari sayının tespitinde kamu kurum veya kuruluşunda çalışan tüm çalışanlar değil, sadece İş K. kapsamındaki işçiler dikkate alınır. % 2 oranı asgari olduğundan kamu işverenleri bu oranın üzerinde eski hükümlü çalıştırabilirler (Bedük, ’10, 57). % 2’lik kota, tamamı eski hükümlü, tamamı terör sonucu yaralananlar veya her iki gruptan karma şekilde kullanılabilir (Kala, ’20, 67). Uygulamada genellikle gazi başvurularına öncelik tanındığından, eski hükümlü çalıştırma oranında sürekli düşüş yaşandığı gözlenmektedir (Namal vd, ’21, 1348).

İşverenler tarafından eski hükümlüler İŞKUR aracılığıyla sağlanır. İşverenin genel statüdeki bir işgücü talebine başvuru yapmış ve işe alınmış olan kişilerden gerekli şartları taşıyanların, ilgili belgelerine istinaden ve bilgileri dâhilinde, eski hükümlü statüsünde tescilleri yapılır. Kamu kurum ve kuruluşlarınca İŞKUR aracılığı olmaksızın işe alınarak eski hükümlü statüsünde tescilinin yapılması istenen kişiler hakkında eski hükümlü tescil işlemleri yapılmaz (İŞKUR- ’20/4 s. Gen. m. 12/2-5).

Eski hükümlülerin istihdamını kolaylaştırmak için İŞKUR tarafından Ad. Bak. ve STK’larla işbirliği yapılarak, tahliyelerine belli bir süre kalan hükümlüler ile tahliye olmasına rağmen iş bulmakta zorlanan eski hükümlülere yönelik mesleki eğitim kursları düzenlenmektedir. Ayrıca Ad. Bak’nın ilgili birimleri (denetimle serbestlik müdürlükleri ve koruma kurulları gibi) aracılığı ile Başvuru Rehberinde belirtilen usul ve esaslar çerçevesinde hazırlayacakları projeleriyle İŞKUR İl Müd’lerine “Eski Hükümlü Kendi İşini Kurma Hibe Desteği” kapsamında başvuruda bulunabilmekte, projeler kapsamında sözleşme imza tarihinden itibaren 12 ay boyunca belge karşılığı olmak üzere işletmenin temel faaliyet alanı ile ilgili makine, teçhizat, yazılım, donanım gibi maliyetler için vergiler dâhil en fazla brüt asgari ücretin 15 katına kadar kuruluş (demirbaş) desteği sağlanmaktadır.

C. Eski Hükümlüyü Çalıştırma Şekli

657 s. DMK’ya göre, kamu hizmetleri; memurlar, sözleşmeli personel, geçici personel ve işçiler eliyle gördürülmektedir. Eski hükümlüler, İş Kanunu’na tabi olup belirsiz süreli veya geçici süreli iş sözleşmesiyle çalıştırılmaktadır. “İşçi”, kamu kurum ve kuruluşlarında bir iş sözleşmesine dayanarak, sürekli ya da geçici çalışan eski hükümlüleri ifade etmektedir. Kamu kurum ve kuruluşlarında, mevsimlik ve kampanya işleri ile orman yangınıyla mücadele hizmetlerinde bir malî yılda (1 Oc. – 31 Ar.) 6 aydan az olmak üzere vize edilecek geçici iş pozisyonlarında çalıştırılanlar “geçici işçi”, belirsiz süreli iş sözleşmesine göre çalıştırılanlar “sürekli işçi” anlamına gelmektedir (Eski Hük. Yön. m. 4/1-c-b-g; DMK m. 4; İş K. m. 11). Eski hükümlülerin işyerlerinde tam süreli olarak çalıştırılmaları esastır. Ancak, bu kişilerin talebi halinde, işyerlerinde kısmi süreli işçi çalıştıran işverenler tarafından kısmi süreli iş sözleşmesiyle de istihdamları sağlanabilir (İŞKUR- ’20/4 s. Gen. m. 9/5).

Ç. ESKİ HÜKÜMLÜYÜ İŞE ALMA USULÜ

  1. İşçi Alımında Aranan Şartlar

Kamu kurum ve kuruluşlarında işçi olarak istihdam edileceklerde; 2527 s. Kanun hükümleri saklı kalmak kaydıyla “Türk vatandaşı” olmak, “18 yaşını tamamlamış” olmak, kamu kurum ve kuruluşlarının “özel kanunlarında yer alan özel şartları” taşımak, “eski hükümlü” olmak, ortaöğretim ve üstü eğitim düzeyindeki işçi talepleri için “KPSS sınavına girmiş” olmak şartları aranır (Eski Hük. Yön. m. 5/1).

375 s. KHK geç. m. 23 kapsamında aranan diğer tüm şartları taşımakla birlikte yalnızca 657 s. K. m. 48/A-5’te belirtilen şartı taşımaması nedeniyle sürekli işçi kadrosuna/ geçici işçi pozisyonuna geçirilemeyen alt işveren işçilerinden; bu Yön. kapsamında eski hükümlü olduğunu belgelendirenler, sürekli işçi kadrosuna/ geçici işçi pozisyonuna geçiş yapamadığı ilgili kamu kurum ve kuruluşunca İŞKUR’dan talepte bulunmaksızın 375 s. KHK geç. 23 hükümlerine tabi olmak kaydıyla eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğü kapsamında işe alınabilir (Eski Hük. Yön. geç. m. 1). Bu hüküm, kurala getirilen bir istisna niteliğinde olup (Ank. BİM. 1. D, 10.3.21, 20/4045, 21/602; Sam. BİM. 4. D, 6.10.20, 20/352, 20/778), anılan kişilerin eski hükümlü kapsamında işe alınabilmelerine olanak sağlamakta, ancak mutlak suretle kamu görevine alınmalarını zorunlu kılmamakta, idarenin takdir yetkisini kamu yararı ve hizmet gereklerini dikkate alarak objektif şekilde kullanmasını gerektirmektedir (İzm. BİM. 1. D, 3.10.19, 19/718, 19/992). DS, cezanın infazı şekli olup denetim süresi içerisinde kişinin hükümlülük vasfı devam etmektedir. Bu itibarla, kişinin işe başlatılması için idareye başvuru yaptığı tarih itibariyle DS hükümleri kapsamında tahliye olmakla birlikte hakkında verilen mahkûmiyet kararından dolayı cezasının infazının devam etmesi karşısında eski hükümlü sayılması mümkün değildir (Sam. BİM. 4. D, 2.3.20, 19/240, 20/184).

  1. İşçi Talebinde Bulunma

Kamu kurum ve kuruluşları işçi ihtiyaçlarını, iş kolu, meslek pozisyonu, öğrenim, iş tecrübesi, ücret, sosyal yardımlar gibi ayrıntılarla yazılı veya elektronik ortamda İŞKUR’dan talep etmek ve İŞKUR tarafından gönderilenler arasından karşılamak zorundadır (Eski Hük. Yön. m. 6/1). Kurum tarafından yapılan inceleme sonucunda mevzuata uygun olmadığına karar verilen talepler, kamu kurum ve kuruluşuna iade edilerek düzeltildikten sonra ilan edilir (Eski Hük. Yön. m. 6/2). İşçi taleplerinin hangi düzeyde karşılanacağı kamu kurum ve kuruluşlarınca belirlenir (Eski Hük. Yön. m. 6/3). Kamu kurum ve kuruluşları işçi taleplerini işçi alımını yapacakları yerdeki İŞKUR İl Müdürlüğüne/ Hizmet Merkezine verir. Ancak aynı anda birden fazla ilde işçi alımı yapacak olan kamu kurum ve kuruluşları, işçi taleplerini bölge veya merkez teşkilatının bulunduğu yerdeki Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürlüğüne/Hizmet Merkezine verirler (Eski Hük. Yön. m. 6/4). Kamu kurum ve kuruluşlarının ilçe düzeyinde verilen işçi taleplerinin karşılanamaması halinde, il düzeyinde veya ulusal düzeyde; il düzeyinde verilen işçi taleplerinin karşılanamaması hâlinde ise ulusal düzeyde karşılanması yoluna gidilir. Teşkilat yapıları veya faaliyetleri bölge düzeyinde olan kamu kurum ve kuruluşlarının ilçe düzeyinde verilen işçi taleplerinin karşılanamaması halinde il veya bölge düzeyinde ya da ulusal düzeyde; il düzeyinde verilen işçi taleplerinin karşılanamaması halinde bölge düzeyinde veya ulusal düzeyde; bölge düzeyinde verilen işçi taleplerinin karşılanamaması halinde ise ulusal düzeyde karşılanması yoluna gidilir (Eski Hük. Yön. m. 6/5).

  1. İşçi Taleplerinin İŞKUR Tarafından Karşılanması

Kamu kurum ve kuruluşlarının işçi talepleri İŞKUR’un internet sayfasında ilan edilir. Söz konusu talepler İŞKUR tarafından uygun görülen diğer iletişim araçları ile de kamuoyuna duyurulabilir (Eski Hük. Yön. m. 8/1). Talebin ilanından itibaren, adaylara “5 gün” başvuru süresi tanınır. Kamu kurum ve kuruluşlarının işgücü taleplerine yapılan başvurularda kişilerin Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sisteminde kayıtlı olan adresleri dikkate alınır. İlçe, il veya bölge düzeyinde yayımlanan işçi taleplerinin başvuru süresi içerisinde ikametini talebin karşılanacağı yere taşıyan adayların başvuruları kabul edilmez (Eski Hük. Yön. m. 8/2). Kamu kurum ve kuruluşlarının talebi halinde, kuraya tabi işgücü taleplerine, eğitim düzeyi kısıtlaması yapılmaksızın talep koşullarını taşıyanların tamamı başvurabilir (Eski Hük. Yön. m. 8/3). İş başvurularında; adayın TCKN beyanı, adli sicil kaydına ve askerlikle ilişiği olmadığına dair beyanı ve kamu kurum ve kuruluşlarının ilgili mevzuat gereği adaylardan talep ettikleri belgelerin aslı veya aslını görmek kaydıyla Kurumca onaylı suretleri tasdik edilerek işleme alınır. Gerekli hallerde, ilgili kamu kurum ve kuruluşu, adayın TCKN ile ilgili beyanının teyidi amacıyla, TCKN’nin de yer aldığı nüfus cüzdanının aslını göstermesini talep edebilir (Eski Hük. Yön. m. 8/4).

Kamu kurum ve kuruluşlarının önlisans ve lisans eğitim düzeyindeki işçi talepleri “KPSS” puanıyla; ortaöğretim ve daha alt eğitim düzeyindeki işçi talepleri ile temizlik hizmetlerinde, güvenlik ve koruma hizmetlerinde, bakım onarım hizmetlerinde, eğitim şartı aranmaksızın kömür ve maden işletmelerinin yeraltı işlerinde çalıştırılacaklara ilişkin taleplere gönderilecek adaylar ise noter huzurunda çekilecek “kura” ile belirlenir (Eski Hük. Yön. m. 9/1). Kurum tarafından yapılan çalışmalara rağmen karşılanamayan talepler için, talep sahibi kamu kurum ve kuruluşu ile görüşülerek, talep şartları değiştirilmek suretiyle yeniden talepte bulunulması sağlanır (Eski Hük. Yön. m. 9/7).

İŞKUR tarafından oluşturulan listeler, son başvuru tarihini izleyen günden itibaren “2 iş günü” içinde, sınav yapmak ve/veya kura çekmek üzere ilgili kamu kurum ve kuruluşuna gönderilir (Eski Hük. Yön. m. 12/1). Talepte bulunan kamu kurum ve kuruluşları, KPSS kapsamındaki taleplerde İŞKUR tarafından gönderilen listelerdeki adayların genel ve özel şartları taşıyıp taşımadığını, sınavdan önce inceler; başvuru sahiplerine ilişkin ispatlayıcı belgeleri saklar. Kamu kurum ve kuruluşları, durumu talep şartlarına uymayan adayları, isimleri ve belgeleriyle birlikte İŞKUR’a ileterek, aynı sayıda ve aynı listeden, sıra gözetilerek bir defaya mahsus olmak üzere ek liste gönderilmesi talebinde bulunabilir (Eski Hük. Yön. m. 13/1). Kamu kurum veya kuruluşlarının yaptığı sınava, İŞKUR tarafından gönderilenlerden, açık iş sayısının altında katılım olması halinde, kamu kurum ve kuruluşlarının talebi üzerine, başvuru yaptığı hâlde gönderilen listelere giremeyen en yüksek puanlı kişiden başlanmak suretiyle, İŞKUR tarafından kalan açık iş sayısının 4 katını tamamlayacak şekilde yeni bir liste gönderilir  (Eski Hük. Yön. m. 13/2). Durumu talepte belirtilen şartlara uygun olanlar arasından, İŞKUR tarafından en az açık iş sayısı kadar aday bildirilmesine rağmen, kamu kurum ve kuruluşlarınca yerleştirme yapılmayarak iptal edilen talepler için, aynı şartlarda ve aynı yıl içinde yeniden İŞKUR’dan işçi talebinde bulunulamaz (Eski Hük. Yön. m. 14/1).

  1. Kamu Kurum ve Kuruluşlarınca Yapılacak İşlemler

Sınav gün, saat ve yeri ile sınava katılmaya hak kazanan adaylar, kamu kurum ve kuruluşunun internet sitesinde duyurulur. Bu duyuru tebliğ mahiyetinde kabul edilir ve ilgililerin adresine posta yolu ile ayrıca tebligat yapılmaz (Eski Hük. Yön. m. 15/1). Kamu kurum ve kuruluşları işe yerleştirilecek kişileri, İŞKUR tarafından gönderilen listelerdeki adaylar arasında yapacağı sınav ile belirler. Sınav; yazılı veya sözlü yöntemlerinden biri veya ikisi kullanılarak, meslekî bilgi ve becerilere ilişkin konulardan yapılır. Ancak; temizlik hizmetleri, güvenlik ve koruma hizmetleri, bakım onarım hizmetleri için yapılacak alımlarda kura sonrası sadece sözlü yöntem kullanılarak sınav yapılır (Eski Hük. Yön. m. 16/1). İşe alım sürecinin; kamu kurum ve kuruluşlarınca, İŞKUR tarafından gönderilen listelerin ulaşmasını müteakip “20 gün” içinde tamamlanması esastır (Eski Hük. Yön. m. 16/2). Sınavların gerçekleştirilmesi ile işe alım sürecinde uygulanacak diğer usul ve esaslar kamu kurum ve kuruluşlarınca belirlenir (Eski Hük. Yön. m. 16/3).

Kamu kurum ve kuruluşları, sınavı asıl ve yedek olarak kazananlar ile başarısız olanları ve varsa sınava katılmayanları, sınav sonucunun açıklanmasını izleyen “5 gün” içinde liste hâlinde İŞKUR’a bildirir (Eski Hük. Yön. m. 21/1). Asıl ve yedek listeden işe yerleştirilenler, yerleştirmeyi takip eden “5 gün” içinde İŞKUR’a yazılı olarak bildirilir (Eski Hük. Yön. m. 21/2).

D. Eski Hükümlü İstihdamında Koruma Kurullarının İşlevi

İnfaz kurumlarından salıverilen hükümlülerin yaşamlarının düzenlenmesi ve toplumsal yaşama uyumlarının güçlendirilmesi, meslek ve iş olanaklarına ulaşılabilmelerini mümkün kılacak koşulların sağlanmasına bağlıdır. Kurumlarda ve denetimli serbestlik müdürlüklerinde (DSM) verilen mesleki eğitimler yeterli olmamaktadır. Bu nedenle tahliye sonrası süreçte hükümlülere bilhassa istihdamları konusunda yardımcı olmak üzere “koruma kurulları” oluşturulmuştur. 5402 s. Denetimli Serbestlik Hizmetleri Kanunu (DSHK) m. 16/1 uyarınca koruma kurulları; adalet komisyonunun bulunduğu yerlerde Cumhuriyet başsavcısının (CBS) veya görevlendireceği başsavcı vekili ya da savcının başkanlığında; baro temsilcisi, belediye başkanı veya görevlendireceği yardımcısı, CBS tarafından belirlenecek bir infaz kurumu müdürü, DS müdürü, milli eğitim müdürü, sosyal hizmetler müdürü, sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakfı temsilcisi, teşkilâtı bulunan yerlerde İŞKUR müdürü, Ziraat ve Halk Bankası müdürleri, varsa ticaret ve sanayi odaları, ziraat odaları, borsalar, esnaf ve sanatkârlar birliği yöneticileri ile varsa kamuya ait fabrikalar ile istekleri hâlinde o yerde şubesi bulunan kamuya yararlı dernek veya vakıflar ve özel bankaların yönetici seviyesindeki temsilcilerinden CBS tarafından uygun görülenlerin katılımı ile oluşur.

DSM m. 17/1-a’da koruma kurullarının konuyla ilgili görevleri; infaz kurumlarından salıverilen hükümlülerin meslek veya sanat edinmelerinde, iş bulmalarında, sanat sahibi olanlar ile tarım işletmeciliği yapmak isteyenlere araç ve kredi sağlanmasında, işyeri açmak isteyenlere yardım edilmesinde ve karşılaştıkları diğer güçlüklerin çözümünde yardımcı olmak şeklinde sayılmıştır. Fakat uygulamada koruma kurullarının yükümlüler için kaynak geliştiremeyen ve onların ekonomik sorunlarına yeterince çözüm bulamayan, STK’ların aktif rol almasını sağlayamayan işlevsiz birer müesseseye dönüştükleri gözlenmektedir (Savaş vd, ’18, 29-30).

E. Eski Hükümlü Çalıştırma Yükümlülüğünü İhlal ETMENİN Yaptırımı

26.5.08 tarihinde yürürlüğe giren 5763 s. K. m. 2 ile 4857 s. İş K. m. 30’da değişikliğe gidilerek özel sektör iş yerlerinde eski hükümlü çalıştırma zorunluluğu kaldırıldığından, bu işyerlerini çalıştıranlar hakkında idari para cezası uygulanamamaktadır (Y. 7. CD, 8.2.12, 11/8454, 12/1922).

4857 s. İş K. m. 101’e göre, aynı K. m. 30’a aykırı olarak eski hükümlü çalıştırmayan kamu işveren veya işveren vekiline, çalıştırmadığı her eski hükümlü ve çalıştırmadığı her ay için 4.345 TL (’21 yılı için) idari para cezası verilir, kamu kuruluşları da bu para cezasından hiçbir şekilde muaf tutulamaz. İdari para cezası, nispi değil maktu nitelikte olduğundan, yeniden değerleme oranına bağlı olarak her yıl değişmektedir (Y. 7. CD, 12.10.21, 21/11558, 21/12475). Eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğü doğduktan sonra İŞKUR’a talepte bulunma, talepten önce doğan cezai sorumluluğu ortadan kaldırmamaktadır (Y. 9. CD, 12.10.90, 90/2979, 90/3249). İş K. m. 101 uyarınca verilen idari para cezasına karşı açılan dava adli yargı yerinde çözümlenir (Uyş. Mah, 13.10.14, 14/798, 14/903).

İdari yaptırım yanında işverenleri eski hükümlü çalıştırmaya zorlayan (cebri icra) bir düzenleme bulunmaması eksikliktir (Manav, ’06, 166). Ayrıca pek çok kamu kurumunun eski hükümlü istihdam yükümlülüğünü yerine getirmemesine karşın tecziye edilmedikleri gözlenmektedir.

İş K. m. 101 uyarınca tahsil edilecek para cezaları İŞKUR bütçesinin Maliye Bakanlığınca açılacak özel tertibine gelir kaydedilir. Bu hesapta toplanan paralar özürlü ve eski hükümlülerin mesleki rehabilitasyonu, kendi işini kurma ve bu gibi projelerde kullanılmak üzere İŞKUR’a aktarılır (İş K. m. 30/son). Söz konusu düzenlemenin yerinde olduğunu belirtmek gerekir.

KAYNAKÇA

Arıcı, Kadir, Türk Hukukunda Sakat ve Eski Hükümlü Çalıştırma Zorunluluğu ve Uygulaması, AD, Y: 73, S: 1, Oc-Şub. ’82.

Bedük, Mehmet Nusret, Kamu Kurum ve Kuruluşlarında Eski Hükümlü İşçi Çalıştırılması, Kamu-İş D, C: 11, S: 2, Oc. ’10.

Brown, Chris, Vocational Psychology and Ex-Offenders’ Reintegration: A Call for Action, Journal of Career Assessment, V: 19, I: 3, July ’11.

Durmaz, Şerife, Bir Dezavantajlılık Olarak Eski Hükümlülük Hali, (in: İşgücü Piyasasında Dezavantajlı Gruplar), TAEM, Ank. ’19.

Göçoğlu, Volkan, Dezavantajlı Gruplar Üzerinde Yapılan Bir Kamu Politikası Sonlandırmasının Analizi: Eski Hükümlülerin Özel Sektördeki İstihdam Zorunluluğunun Kaldırılması, USAD, C: 8, S: 36, Şub. ’15.

Gündüz, F. Ebru/ Çebi Buğdaycı, M. Özge, Sosyal Devlet İlkesinin Gereği Olarak Kamuda İstihdam Zorunluluğu, ERÜHFD, C: 16, S: 1, Oc. ’21.

İslamoğlu, Emel/ Yıldırımalp, Sinem, Çalışma Hayatında “Eski Hükümlü Olmak”: Sakarya İlinde Bir Araştırma, (in: Sosyal Bilimlerde Yeni Araştırmalar-IV), Berikan Y, Ank. ’20.

Kala, Eyüp Sabri, Türk Hukukunda Engelli Eski Hükümlü ve Terörle Mücadelede Yaralananların İstihdamı Hakkında Düzenlemeler, İTÜSBD, Y: 19. S: 38, Yaz ’20.

Koçak, Orhan/ Altun, Serdar, Ceza İnfaz Kurumlarındaki Mesleki Eğitim Faaliyetlerinin Hükümlü İstihdamına Katkıları, Çalışma İlişkileri D, C: 1, S: 1, Oc. ’10.

Manav, Eda, İşverenin Özürlü, Eski Hükümlü ve Terör Mağduru Çalıştırma Zorunluluğu, GÜHFD, C: 10, S:1-2, Haz. ’06.

Namal, Mete Kaan/ Berke, Mustafa/ Çetinay, Hilal Aslıhan, Eski Hükümlü İstihdamında Karşılaşılan Sorunlar ve Çözüm Öneriler, Yaşar Ünv. D, C: 16, S: 63, Tem. ’21.

Savaş, Gökhan/ Ceven, Hüseyin/ Eryalçın, Talip, Eski Hükümlülerin ve Denetimli Serbestlik Yükümlülerinin İstihdamı Saha Araştırması Sonuç Raporu, Ank. ’18.

Sümer, Haluk Hadi, Sakat ve Eski Hükümlü Çalıştırma Yükümlülüğü, AD, Y: 80, S: 3, May-Haz. ’89, s. 35; Aksi yönde: Bedük, Mehmet Nusret, Kamu Kurum ve Kuruluşlarında Eski Hükümlü İşçi Çalıştırılması, Kamu-İş D, C: 11, S: 2, Oc. ’10.

Şahin, Cumhur, Tahliye Öncesi ve Sonrası Hükümlüye ve Eski Hükümlüye Yardım, GÜHFD, Y: 5, S: 2, Haz. ’01.

1517562053084
Prof. Dr. Çetin Arslan
?S=150&D=Mp&R=G
C.S. Murat Kayançiçek
error: Korumalı İçerik
Scroll to Top